Rozmowa z dr. Michałem Lewandowskim
Rozmowa z dr. Michałem Lewandowskim, Wiceprezesem Green Industry Foundation, Partnerem w Kancelarii Innteo Legal
Redakcja: Równolegle ze zrównoważoną transformacją europejskiego gospodarki, skupionej na dekarbonizacji, powinna być realizowana tzw. sprawiedliwa transformacja. Jak należy definiować koncepcję „just transition”?
Michał Lewandowski: Koncepcja „just transition” (sprawiedliwej transformacji) odnosi się do podejścia, które zakłada, że transformacja gospodarek w kierunku bardziej zrównoważonych, niskoemisyjnych modeli powinna uwzględniać zarówno aspekty środowiskowe, jak i społeczne.
Chodzi o to, aby zmiany związane z dekarbonizacją i przejściem na gospodarkę neutralną klimatycznie były sprawiedliwe i uwzględniały potrzeby różnych grup społecznych, szczególnie tych, które mogą zostać nieproporcjonalnie dotknięte negatywnymi skutkami transformacji. Głównym celem sprawiedliwej transformacji jest zapewnienie, że proces przechodzenia na gospodarkę neutralną klimatycznie nie pogłębi istniejących nierówności społecznych i regionalnych, lecz przeciwnie – stanie się okazją do ich redukcji i stworzenia bardziej sprawiedliwego społeczeństwa.
Moim zdaniem, kluczową rolę w realizacji koncepcji „just transition” odgrywają zielone kompetencje, ponieważ umożliwiają pracownikom i społecznościom skuteczne przystosowanie się do zmian gospodarczych i technologicznych wynikających z transformacji w kierunku gospodarki niskoemisyjnej. Ich rozwój wspiera sprawiedliwość społeczną, zwiększa szanse na zatrudnienie i przyczynia się do budowania bardziej zrównoważonej gospodarki.
Redakcja: Jakie konkretnie kompetencje ma Pan na myśli mówiąc o „zielonych” i w jakich sektorach gospodarki są one obecnie najbardziej poszukiwane?
Michał Lewandowski: Zielone kompetencje to zestaw umiejętności, wiedzy i postaw niezbędnych do wspierania zrównoważonego rozwoju oraz transformacji w kierunku gospodarki niskoemisyjnej. Obejmują one zarówno specjalistyczne umiejętności techniczne, jak i kompetencje ogólne, które są kluczowe w różnych sektorach gospodarki.
Co jako najistotniejsze wskazałbym w kontekście zielonych kompetencji?
Po pierwsze, świadomość ekologiczną i zrozumienie zrównoważonego rozwoju czyli znajomość wpływu działalności człowieka na środowisko oraz zasad zrównoważonego rozwoju.
Po drugie, umiejętność adaptacji i wdrażania nowych technologii ekologicznych czyli zdolność do stosowania innowacyjnych rozwiązań przyjaznych środowisku w procesach produkcyjnych i usługowych.
Po trzecie, analityczne myślenie i rozwiązywanie złożonych problemów, czyli umiejętność identyfikacji i analizy problemów środowiskowych oraz opracowywania efektywnych strategii ich rozwiązania.
Po czwarte, kompetencje w zakresie efektywności energetycznej, czyli wiedza na temat metod oszczędzania energii i optymalizacji jej zużycia w różnych procesach.
Po piąte, zarządzanie zasobami naturalnymi, czyli umiejętność planowania i kontrolowania wykorzystania zasobów w sposób zrównoważony.
Po szóste, komunikację i edukację ekologiczną, czyli zdolność do przekazywania wiedzy na temat ochrony środowiska oraz promowania proekologicznych postaw.
Natomiast sektorami gospodarki, w których zielone kompetencje są najbardziej poszukiwane to np. energetyka odnawialna, budownictwo ekologiczne, transport i logistyka, gospodarka odpadami i recykling, rolnictwo ekologiczne, przemysł produkcyjny czy finanse i doradztwo.
Redakcja: Czy system edukacji i szkolenia zawodowe w Polsce przygotowują pracowników do wyzwań związanych z koniecznością transformacji kompetencji? Jakie będą zielone zawody przyszłości?
Michał Lewandowski: System edukacji i szkolenia zawodowego w Polsce stopniowo dostosowuje się do wyzwań związanych z transformacją kompetencji, jednak proces ten wymaga dalszych działań i inwestycji. W polskich szkołach i uczelniach coraz częściej wprowadzane są programy i kierunki studiów związane z ekologią, odnawialnymi źródłami energii oraz zrównoważonym rozwojem.
Jednakże integracja zielonych kompetencji w programach nauczania nie jest jeszcze powszechna i wymaga dalszego rozwoju. Można już spotkać się z inicjatywami mającymi na celu przekwalifikowanie pracowników z sektorów wysokoemisyjnych na potrzeby zielonej gospodarki. Przykładem jest program Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego, który przeznacza środki na rozwój zielonych umiejętności.
Co do zielonych zawodów przyszłości to transformacja gospodarki w kierunku zrównoważonego rozwoju generuje zapotrzebowanie na wiele nowych profesji.
Przykładowe zielone zawody przyszłości to: Specjalista ds. energii odnawialnej, Inżynier efektywności energetycznej, Specjalista ds. gospodarki obiegu zamkniętego, Ekspert ds. zrównoważonego transportu, Doradca ds. zrównoważonego rolnictwa czy Analityk ESG.
Redakcja: Raport projektu Green Power realizowany przez Green Industry Foundation zwraca uwagę na konieczność kreatywnego i krytycznego myślenia w zielonych zawodach. Dzieki zastosowaniu jakich narzędzi można osiągnąć takie umiejętności?
Michał Lewandowski: To narzędzia o charakterze edukacyjnym, technologicznym i metodycznym. Narzędzia te powinny wspierać zdolność do innowacyjnego rozwiązywania problemów, analizowania danych oraz podejmowania decyzji w oparciu o zrównoważone i ekologiczne kryteria.
Narzędziami wspierającymi rozwój kreatywnego i krytycznego myślenia są np. szkolenia i kursy, na których uczestnicy rozwiązują rzeczywiste problemy związane z wyzwaniami środowiskowymi, np. opracowanie strategii redukcji emisji w danej firmie.
Bardzo pomocna jest również zespołowa praca projektowa (tzw. collaborative learning), czyli wspólne opracowywanie projektów ekologicznych, które wymaga krytycznego myślenia i innowacyjnego podejścia w interdyscyplinarnych zespołach, czy też analiza konkretnych przypadków (case studies) z życia wziętych co przede wszystkim pomaga zastosować teorię w praktyce. W tym kontekście wskazałbym również na takie techniki jak burza mózgów polegająca na generowaniu w grupie dużej liczby pomysłów – bez ich bieżącego osądzania, czy też mapowanie myśl,i czyli wizualizowanie powiązań między pomysłami za pomocą diagramów lub map myśli.
Redakcja: Jakie są największe wyzwania w zakresie promowaniu zielonych kompetencji na rynku pracy? Jakiej natury strategie pomogą je przezwyciężyć?
Michał Lewandowski: Jako największe wyzwanie wskazałbym brak świadomości i wiedzy o zielonych kompetencjach wśród pracowników, pracodawców i instytucji edukacyjnych. Problemem jest również niedostosowanie systemów edukacji i szkoleń. Programy nauczania w szkołach i na uczelniach nie zawsze są dostosowane do dynamicznie zmieniających się potrzeb rynku pracy w sektorze zielonej gospodarki. Poza tym wskazałbym również w tym zakresie na nierówności regionalne. Dostęp do szkoleń rozwijających zielone kompetencje jest ograniczony w mniejszych miejscowościach i regionach dotkniętych transformacją przemysłową (np. regiony węglowe).
Wspomnieć w tym miejscu również trzeba, że zarówno dla pracowników, jak i pracodawców, koszty zdobywania nowych umiejętności mogą być znaczącą barierą. Nie bez znaczenia jest poza tym tzw. niepewność związana z transformacją. Pracownicy z sektorów wysokoemisyjnych często obawiają się utraty pracy, ale też nie do końca wiedzą, jakie kompetencje będą potrzebne w przyszłości. Dlatego aby efektywnie przezwyciężyć wyżej opisane bariery niezbędnym jest m.in. podnoszenie świadomości społecznej. Można to osiągnąć poprzez kampanie informacyjne skierowane do pracowników, pracodawców i młodzieży, promujące korzyści wynikające z rozwijania zielonych kompetencji, jak również organizację targów pracy i edukacji, gdzie prezentowane są zielone zawody i ścieżki kariery.
Niezbędna jest również modernizacja systemów edukacyjnych i wprowadzenie zielonych kompetencji do programów nauczania w szkołach, uczelniach oraz w ramach szkoleń zawodowych. Istotny jest w tym kontekście rozwój współpracy między uczelniami a przedsiębiorstwami w celu stworzenia praktycznych programów edukacyjnych, a także organizacja szkoleń finansowanych z funduszy krajowych i unijnych, takich jak Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji. Wskazałbym poza tym na konieczność uruchomienia subsydiów dla przedsiębiorstw inwestujących w rozwój pracowników w zakresie zielonych kompetencji oraz potrzebę wprowadzenia ustawodawstwa zachęcającego firmy do wdrażania ekologicznych praktyk i zatrudniania specjalistów w tym obszarze.
Aby przezwyciężyć wyzwania w zakresie promowania zielonych kompetencji niezbędna jest współpraca rządu, biznesu, organizacji pozarządowych i instytucji edukacyjnych w celu stworzenia zintegrowanego systemu wspierania zielonych kompetencji, a także tworzenie lokalnych i krajowych centrów kompetencji zielonych, które łączą naukę, praktykę i rynek pracy.
***
- Green Industry Foundation to think tank w obszarze edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju, zarządzania ESG i transformacji klimatycznej Polski i Europy.
- Zespół GIF to doświadczeni eksperci zrównoważonego rozwoju z dużym doświadczeniem w branży przemysłowej i doradztwie strategicznym, których celem jest wspieranie transformacji polskiej gospodarki w kierunku Europejskiego Zielonego Ładu, inicjowanie i wspieranie branż przemysłowych w tworzeniu nowych modeli biznesowych odpornych na zmiany klimatu, z wykorzystaniem nowych technologii i efektywnych metod zarządzania.
- GIF działa na rzecz międzynarodowej synergii i integracji w obszarze zrównoważonego rozwoju, realizując projekty w międzynarodowym partnerstwie. Fundacja realizuje swoje cele poprzez prowadzenie badań społecznych, sporządzanie analiz, raportów, ekspertyz prawnych i gospodarczych związanych z zarządzaniem zrównoważonym rozwojem i transformacją klimatyczną.
