Ozon w troposferze jest drugim po CO₂ czynnikiem globalnego ocieplenia. Jego skutki odczuwa zdrowie publiczne i rolnictwo, a firmy w UE muszą przygotować się do raportowania emisji w ramach CSRD i ESRS. Analizujemy najnowsze badania i możliwe ich przenikanie ze zmianami regulacyjnymi.
Najnowsze badania Uniwersytetu Reading, opublikowane w „Atmospheric Chemistry and Physics” w sierpniu 2025 roku, wskazują, że ozon może stać się drugim co do wielkości czynnikiem ocieplenia klimatu do 2050 roku, ustępując jedynie dwutlenkowi węgla. Odkrycie to ma istotne konsekwencje dla strategii środowiskowych, społecznych i zarządczych (ESG) przedsiębiorstw oraz globalnej polityki klimatycznej. Wcześniejsze prognozy znacząco niedoszacowywały wpływu ozonu na procesy cieplarniane.
Przełomowe odkrycia: ozon troposferyczny to niedoceniany czynnik globalnego ocieplenia
Badanie profesora Billa Collinsa prognozuje, że w latach 2015-2050 ozon spowoduje dodatkowe ocieplenie o sile 0,27 watów na metr kwadratowy (Wm⁻²), co jest wartością znacznie przewyższającą poprzednie szacunki. Ozon występuje w dwóch warstwach atmosfery: stratosferyczny chroni przed promieniowaniem UV, natomiast ozon troposferyczny (przygruntowy), powstający z tlenków azotu, metanu i lotnych związków organicznych w obecności światła słonecznego, odpowiada za około 0,23°C obecnego ocieplenia globalnego. Interesującym aspektem jest tzw. paradoks Protokołu Montrealskiego – choć zakaz stosowania chlorofluorowęglowodorów (CFC) i wodorochlorofluorowęglowodorów (HCFC) przyczynił się do regeneracji warstwy ozonowej, ten proces jednocześnie wzmacnia efekt cieplarniany, co prowadzi do większego ogrzewania planety, niż pierwotnie zakładano.
Ozon a zdrowie ludzi i rolnictwo: koszty społeczne i ekonomiczne
Ozon troposferyczny ma szkodliwy wpływ na zdrowie ludzi, szczególnie na układ oddechowy. Badania wskazują, że metan, będący prekursorem ozonu, przyczynia się do 760 zgonów na milion ton metrycznych rocznie, głównie z przyczyn oddechowych. W Unii Europejskiej 94% populacji miejskiej jest narażona na szkodliwe poziomy ozonu, a przestrzeganie wytycznych WHO mogłoby zapobiec dziesiątkom tysięcy przedwczesnych zgonów. Ozon znacząco oddziałuje również na rolnictwo, redukując fotosyntezę i zwiększając wrażliwość roślin na choroby. Szacuje się, że powoduje to szkody w uprawach żywnościowych w Europie o wartości co najmniej 2 miliardów euro rocznie. Dodatkowo, ozon ogranicza wzrost roślin, zmniejszając ich zdolność do absorpcji dwutlenku węgla, co potęguje jego wpływ na klimat.
CSRD i ESRS: co zmieniają najnowsze negocjacje i uproszczenia standardów
Unia Europejska wprowadziła nowe standardy raportowania w ramach Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD) i European Sustainability Reporting Standards (ESRS), wymagające ujawniania emisji zanieczyszczeń powietrza. W pierwszej fali, w 2025 roku, około 11 000–12 000 firm objętych wcześniej dyrektywą NFRD musi zastosować nowe zasady za rok finansowy 2024. Inne firmy otrzymały dwuletnie opóźnienie we wdrożeniu tych wymogów, zgodnie z dyrektywą „Stop-the-Clock”, która weszła w życie 17 kwietnia 2025 roku. Dodatkowo, 11 lipca 2025 roku Komisja Europejska przyjęła „quick-fix” Delegated Act, który odroczył wprowadzenie niektórych dodatkowych, etapowych wymogów raportowania w ramach ESRS dla firm z pierwszej fali.
Przyszłość CSRD jest jednak nadal niepewna, ponieważ trwają intensywne negocjacje nad szerszym Pakietem Uproszczeń Omnibus. Propozycje w ramach tego pakietu, jeśli zostaną przyjęte, mogą podnieść próg stosowania CSRD do firm zatrudniających ponad 1000 pracowników, co potencjalnie znacznie zmniejszyłoby liczbę objętych nią przedsiębiorstw, wyłączając około 80% początkowo zakładanych firm. W ramach tego pakietu rozważana jest także rewizja ESRS w celu usunięcia mniej istotnych punktów danych i uproszczenia standardów. Zgodnie z zasadą podwójnej materialności, raportowanie o zanieczyszczeniach jest wymagane tylko wtedy, gdy uznane zostanie za istotne.
Warto podkreślić, że 31 lipca 2025 EFRAG opublikowała exposure drafts zrewidowanych ESRS, które redukują liczbę obowiązkowych data points o 57%, a wszystkich (obowiązkowych i dobrowolnych) o 68%. Głosowanie w komisji JURI Parlamentu Europejskiego planowane jest na 13 października 2025, a ostateczne porozumienie trilogue może nastąpić do końca 2025 roku. Parlament rozważa nawet bardziej restrykcyjne progi (3000 pracowników), co mogłoby zredukować liczbę objętych firm o 94%.
Jak biznes przygotowuje się na raportowanie emisji ozonu
Wiodące firmy, takie jak Inter IKEA Group, Maersk i Haleon, już wdrażają środki raportowania w celu zwalczania ozonu troposferycznego, publicznie ujawniając swoje emisje niemetanowych lotnych związków organicznych (VOCs). Przedsiębiorstwa integrują ramy raportowania ESG z modelem granic planetarnych, co pomaga w zarządzaniu ryzykiem klimatycznym i długoterminową zrównoważonością. Inwestorzy ESG muszą uwzględniać nowe dane o wpływie ozonu w swoich modelach ryzyka klimatycznego, dostosowując strategie do zmiennych geograficznych i scenariuszy ryzyka.
Redukcja prekursorów ozonu i rola współpracy międzynarodowej
Kluczowa jest redukcja prekursorów ozonu, takich jak metan, tlenki azotu i lotne związki organiczne, pochodzących z transportu, przemysłu, hodowli i energetyki. Historia zakazu CFCs pokazuje, że regulacje mogą stymulować rozwój innowacyjnych alternatyw. Międzynarodowa współpraca, wzorowana na sukcesie Protokołu Montrealskiego, jest niezbędna do skutecznej walki z ozonem troposferycznym. Integracja zarządzania jakością powietrza ze strategiami ESG firm oraz adaptacja decyzji inwestycyjnych są pilnie potrzebne, aby sprostać nowemu wyzwaniu, jakim jest wzrastający wpływ ozonu na ocieplenie klimatu.
Czytaj też:
Mamy problem z fosforem. Biochar z ludzkich odpadów może uratować rolnictwo
Fotografia: Romain GILLE, Unsplash