Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości wydał historyczną opinię 23 lipca 2025 roku, wskazując, że państwa są zobowiązane do zapobiegania zmianom klimatu i naprawiania ich skutków. Decyzja ta otwiera drogę do nowych roszczeń i wzmocnienia globalnej polityki klimatycznej.
W dniu 23 lipca 2025 roku, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (MTS), wydał przełomową opinię doradczą w sprawie zobowiązań państw w obliczu kryzysu klimatycznego. Decyzja ta, przyjęta jednogłośnie przez Trybunał, wzmacnia odpowiedzialność państw w ramach prawa międzynarodowego poza postanowienia Porozumienia Paryskiego, wprowadzając kluczowe dodatkowe zobowiązania, takie jak obowiązek zapobiegania znaczącym szkodom dla środowiska oraz obowiązek współpracy.
Jak doszło do opinii MTS i co obejmuje?
Opinia doradcza MTS została wydana na prośbę Zgromadzenia Ogólnego Organizacji Narodów Zjednoczonych, wyrażoną w rezolucji 77/276 z 29 marca 2023 roku. Zgromadzenie zwróciło się do Trybunału z dwoma kluczowymi pytaniami: Po pierwsze, jakie są zobowiązania państw w świetle prawa międzynarodowego w zakresie ochrony systemu klimatycznego przed emisjami gazów cieplarnianych pochodzącymi z działalności człowieka, zarówno dla obecnych, jak i przyszłych pokoleń? Po drugie, jakie są konsekwencje prawne dla państw, które swoimi działaniami lub zaniechaniami spowodowały znaczące szkody w systemie klimatycznym, zwłaszcza w odniesieniu do państw szczególnie narażonych, ludności oraz przyszłych pokoleń? Proces ten charakteryzował się bezprecedensowym poziomem uczestnictwa, z oświadczeniami pisemnymi i ustnymi złożonymi przez liczne państwa i organizacje międzynarodowe. Za zwróceniem się do MTS lobbowali studenci prawa z regionu Pacyfiku, a inicjatywę poparło Vanuatu oraz ponad 130 krajów.
Jakie obowiązki klimatyczne nakłada na państwa opinia MTS?
MTS jasno określił, że zobowiązania państw wynikają z wielu źródeł prawa międzynarodowego. Obejmują one traktaty dotyczące zmian klimatu, takie jak Ramowa Konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, Protokół z Kioto i Porozumienie Paryskie. Zgodnie z tymi dokumentami, państwa mają obowiązek przyjmowania środków w celu łagodzenia emisji i adaptacji do zmian klimatycznych, a kraje rozwinięte powinny przewodzić w działaniach na rzecz ograniczenia emisji. Państwa będące stronami Porozumienia Paryskiego muszą działać z należytą starannością, aby osiągnąć cel ograniczenia globalnego ocieplenia do 1,5°C powyżej poziomów sprzed epoki przemysłowej, co wymaga przygotowywania i utrzymywania progresywnych krajowych wkładów (NDC).
Trybunał podkreślił również, że prawo międzynarodowe zwyczajowe nakłada na państwa obowiązek zapobiegania znaczącym szkodom środowiskowym poprzez działanie z należytą starannością oraz obowiązek współpracy w dobrej wierze. Ponadto, MTS uznał, że państwa mają zobowiązania wynikające z innych traktatów środowiskowych, prawa morza oraz, co bardzo istotne, z międzynarodowego prawa praw człowieka. Jak podał Reuters, sędzia Yuji Iwasawa, który przewodniczył panelowi, stwierdził, że „prawo człowieka do czystego, zdrowego i zrównoważonego środowiska jest niezbędne dla korzystania z innych praw człowieka„. Trybunał zaznaczył, że zasady takie jak zrównoważony rozwój, wspólna, ale zróżnicowana odpowiedzialność, sprawiedliwość międzypokoleniowa i podejście ostrożnościowe, powinny kierować interpretacją i stosowaniem tych zasad.
Obowiązki państw w zakresie zmian klimatu – interpretacja opinii doradczej Trybunału; źródło: International Court of Justice
Konsekwencje naruszeń i nowa ścieżka dla sprawiedliwości klimatycznej
Opinia MTS stanowi, że naruszenie któregokolwiek z tych zobowiązań jest czynem niezgodnym z prawem, pociągającym za sobą odpowiedzialność państwa. Skutki mogą obejmować zaprzestanie bezprawnych działań, zapewnienie o niepowtarzaniu się naruszeń oraz pełne naprawienie szkód (reparacje), w tym restytucję, odszkodowanie i zadośćuczynienie. Jak podkreślił Danilo Garrido, radca prawny Greenpeace International, Trybunał jasno określił międzynarodowe zobowiązania klimatyczne państw i, co najważniejsze, konsekwencje ich naruszeń, co „otworzy drzwi dla nowych spraw”. Greenpeace podkreśla, że oznacza to konieczność zaprzestania szkodliwych działań i wypłacenia rekompensat finansowych za straty i szkody, w tym odszkodowań za szkody klimatyczne.
MTS stwierdził, że państwa mają obowiązek regulowania działalności przedsiębiorstw w zakresie szkód spowodowanych ich emisjami, niezależnie od miejsca wystąpienia szkody. Jak podkreślił Reuters, Trybunał uznał państwa za odpowiedzialne za działania firm podlegających ich jurysdykcji lub kontroli, a brak ograniczenia produkcji paliw kopalnych i dotacji dla nich może prowadzić do konieczności pełnych reparacji. Joana Setzer z Grantham Research Institute podkreśliła, że MTS „po raz pierwszy jasno określił, że państwa mają prawny obowiązek nie tylko zapobiegania szkodom klimatycznym – ale także ich pełnego naprawienia”. Dodała, że otwiera to drogę do bardziej konkretnych żądań dotyczących strat i szkód, odpowiedzialności historycznej i praw społeczności zagrożonych egzystencjalnie.
Mimo że szkody klimatyczne są wynikiem kumulatywnych emisji od wielu państw, Trybunał uznał, że naukowo możliwe jest określenie całkowitego wkładu każdego państwa w globalne emisje, uwzględniając emisje historyczne i obecne. Co ważne, MTS wskazał, że wszystkie państwa mają wspólny interes w ochronie systemu klimatycznego i mogą powoływać się na odpowiedzialność innych państw za niewypełnienie tych zobowiązań.
Reakcje i przyszłe implikacje
Decyzja została przyjęta z dużym entuzjazmem. Flora Vano, liderka społeczności z Vanuatu, określiła ją jako „zwycięstwo nie tylko dla nas, ale dla każdej społeczności pierwszej linii walczącej o to, by zostać usłyszaną”. Sekretarz Generalny ONZ Antonio Guterres nazwał ją „zwycięstwem dla naszej planety, dla sprawiedliwości klimatycznej i dla siły młodych ludzi, którzy mogą coś zmienić”.
Chociaż opinia doradcza MTS nie jest prawnie wiążąca w tym samym stopniu co wyrok w sporze między państwami, posiada ona znaczną wagę prawną i polityczną. Eksperci prawni i organizacje środowiskowe zgadzają się, że przyszłe sprawy dotyczące klimatu nie będą mogły jej zignorować. Danilo Garrido z Greenpeace International stwierdził, że jest to „początek nowej ery odpowiedzialności klimatycznej na globalnym poziomie”. Noah Walker-Crawford z Grantham Research Institute dodał, że opinia „tworzy potężne podstawy dla przyszłych roszczeń w celu pociągnięcia do odpowiedzialności zarówno państw, jak i głównych emitentów”. Decyzja ta wzmacnia globalny ruch na rzecz rozliczalności klimatycznej, w tym sojusz „Polluters Pay Pact”, domagający się od korporacji naftowych, węglowych i gazowych płacenia sprawiedliwej części za wyrządzone szkody.
Czytaj też:
ONZ przyjmuje rezolucję klimatyczną – kompromis bez jasnego wezwania do odejścia od paliw kopalnych
Fotografia: INTERNATIONAL COURT OF JUSTICE