Nowy raport fi-compass analizuje skalę strat klimatycznych w rolnictwie UE – dziś sięgających 17,4 mld euro rocznie, a do połowy wieku nawet 40 mld. Autorzy proponują m.in. nowe modele ubezpieczeń i unijną platformę danych.
Rolnictwo w Unii Europejskiej znajduje się pod coraz większą presją zmieniającego się klimatu. Ekstremalne zjawiska pogodowe, od susz i mrozów po grad i ulewne deszcze, nie są już rzadkością – stają się normą, zagrażając zarówno zbiorom, jak i stabilności finansowej europejskich rolników. W odpowiedzi na te alarmujące trendy, w maju 2025 roku ukazał się ważny raport „Insurance and Risk Management Tools for Agriculture in the EU”, przygotowany przez fi-compass (Europejski Bank Inwestycyjny). Dokument ten powstał przy wsparciu firm HOWDEN z Risklayer oraz Karlsruhe Institute of Technology.
Raport zlecony przez Europejski Bank Inwestycyjny (EIB) w ramach Strategicznego Dialogu na temat Przyszłości Rolnictwa UE (wrzesień 2024), ma na celu zbadanie, w jaki sposób można wzmocnić systemy ubezpieczeń rolnych i inne narzędzia pomagające rolnikom radzić sobie z ryzykiem klimatycznym. Należy podkreślić, że przedstawione w nim dane i symulacje mają charakter informacyjny i nie były audytowane; wyrażone poglądy są wyłącznie stanowiskiem autorów i nie odzwierciedlają oficjalnego stanowiska Unii Europejskiej czy EIB.
Koszty Zmian Klimatu: Obecne i Przyszłe Straty
Raport rzuca światło na finansowe żniwo zmian klimatycznych w sektorze upraw w UE. Korzystając z zaawansowanych modeli, autorzy szacują obecne i prognozowane straty.
Obecnie, średnie roczne straty (AAL) dla upraw w całej UE z powodu kluczowych zagrożeń klimatycznych wynoszą 17,4 miliarda EUR. Ta imponująca kwota rozkłada się nierównomiernie. Kraje o największych sektorach rolnych, jak Niemcy, Francja, Włochy i Hiszpania, ponoszą największe straty bezwzględne, szacowane na 2-3 miliardy EUR rocznie w każdym z nich. Jednak w mniejszych gospodarkach, straty mogą być proporcjonalnie znacznie wyższe w stosunku do PKB. Przykładem jest Rumunia, gdzie AAL zbliża się do 2 miliardów EUR, wartość porównywalna do znacznie większych Niemiec, czy Węgry, gdzie roczne straty sięgają prawie 1 miliarda EUR, co stanowi znaczący odsetek PKB kraju.
Co gorsza, prognozy na przyszłość są niepokojące. Szacuje się, że do roku 2050, w zależności od scenariusza emisji gazów cieplarnianych, średnie roczne straty dla upraw wzrosną o 42% do 66%, osiągając 24,8 miliarda EUR (przy średnich emisjach) lub nawet 28,9 miliarda EUR (w scenariuszu business-as-usual). Jeśli doliczymy straty w hodowli zwierząt, całkowite średnie roczne straty w UE27 mogą przekroczyć 40 miliardów EUR do połowy wieku. Potencjalne najwyższe straty w rzadkich, ekstremalnych latach (PML z 1-na-50 lat) mogą wzrosnąć o 45-63%, osiągając 51-57 miliardów EUR dla upraw, a przekroczyć 90 miliardów EUR po włączeniu hodowli.
Analiza szczegółowych zagrożeń pokazuje, że susza odpowiada za największą część obecnych strat – aż 54%. Jej obecne średnie roczne koszty przekraczają 3% plonów i wynoszą 9,4 miliarda EUR. Znaczący udział w stratach mają także ulewne deszcze (21%), mróz (16%) i grad (9%). Mróz stanowi szczególne zagrożenie dla upraw o wysokiej wartości, takich jak winorośl, owoce i warzywa, które są bardzo wrażliwe w kluczowych fazach wzrostu, mimo globalnego ocieplenia.
Systemy Ubezpieczeń Rolnych: Różnorodność i Wyzwania
Raport analizuje obecne sposoby zarządzania ryzykiem w rolnictwie UE, skupiając się na systemach ubezpieczeniowych. Kraje UE stosują różne podejścia: od w pełni prywatnych rynków, przez systemy publiczne, po model hybrydowy, łączący sektor publiczny i prywatny.
Wiele państw członkowskich wykorzystuje fundusze unijne do subsydiowania składek ubezpieczeniowych, aby uczynić je bardziej dostępnymi dla rolników. Przykłady to Słowacja, gdzie Ministerstwo Rolnictwa subsydiuje do 70% składek, czy Hiszpania, gdzie rządowa agencja ENESA kieruje polityką ubezpieczeniową i alokuje dotacje poprzez Agroseguro. Raport zauważa jednak, że brak jest spójnych i łatwo dostępnych danych dotyczących rynków ubezpieczeń rolnych w większości krajów UE, co utrudnia pełną analizę.
W obliczu rosnących ryzyk klimatycznych, raport podkreśla, że same ubezpieczenia nie wystarczą. Kluczowe jest zwiększenie odporności gospodarstw poprzez adaptację do zmieniających się warunków [Zgodnie z strukturą rekomendacji 7 i 8 oraz ogólnym przesłaniem raportu]. Środki adaptacyjne są niezbędne, aby ograniczyć straty i utrzymać możliwość ubezpieczenia w przyszłości.
Rekomendacje Raportu: Trzy Filary Działania
Raport formułuje osiem rekomendacji, które mają na celu wzmocnienie systemu zarządzania ryzykiem w rolnictwie UE. Są one pogrupowane w trzech głównych obszarach:
1. Lepsze Zrozumienie Ryzyk: Konieczna jest poprawa danych, analiz i modelowania ryzyka klimatycznego w rolnictwie UE. Postuluje się stworzenie ogólnounijnej platformy danych i modelowania ryzyka, która gromadziłaby dane dotyczące upraw, klimatu i plonów. Taka platforma zwiększyłaby przejrzystość rynku, ułatwiła wycenę ubezpieczeń i dostarczała cennych informacji rolnikom.
2. Finansowanie Strat Katastrofalnych: Raport sugeruje szukanie sposobów na zwiększenie zdolności finansowania dużych, katastrofalnych zdarzeń klimatycznych. Wskazuje się na możliwość wykorzystania rynków kapitału ryzyka oraz rozważa się europejski system reasekuracji publiczno-prywatnej, zgodny z propozycjami Europejskiego Banku Centralnego (ECB) i Europejskiego Urzędu Nadzoru Ubezpieczeń i Pracowniczych Programów Emerytalnych (EIOPA) mającymi na celu zmniejszenie luki w ochronie ubezpieczeniowej przed klęskami żywiołowymi. Proponuje się także wykorzystanie unijnych funduszy (np. z Rezerwy Rolnej) do wsparcia państw członkowskich w zakupie parametrycznych ubezpieczeń czy obligacji katastroficznych (cat bonds).
3. Wspieranie Adaptacji: Rekomendacje podkreślają pilną potrzebę intensyfikacji działań adaptacyjnych w rolnictwie, aby zmniejszyć podatność na przyszłe wstrząsy klimatyczne [Zgodnie z strukturą rekomendacji 7 i 8].
Jako kluczowy, pierwszy krok do realizacji tych zaleceń, proponuje się utworzenie Platformy Wsparcia Technicznego dla Ubezpieczeń Rolnych w UE (AITAP). Platforma ta miałaby ułatwić wymianę wiedzy i najlepszych praktyk między różnymi podmiotami – instytucjami UE, państwami członkowskimi, sektorem ubezpieczeniowym, naukowcami i innymi interesariuszami. Jej uruchomienie z istniejących funduszy UE mogłoby umożliwić dalsze badania i wdrażanie pozostałych rekomendacji.
Raport jest dostępny pod tym linkiem
Fotografia: Adobe Photostock